Een reis door Iran

Kharanaq, een klein woestijndorpje in Iran. Uit de luidsprekers in een gasthuisje klinkt westerse muziek. Binnen gaat een groep Iraanse jongeren helemaal uit hun dak; er wordt hard gelachen en volop gezongen. Een jonge Teheraanse merkt niet dat tijdens het dansen haar hoofddoek is afgezakt. „Ik ben nog nooit zo gelukkig geweest”, roept een ander opgetogen, terwijl de muziek nog wat harder wordt gezet.

In Iran geldt de sharia, de islamitische wetgeving. Dansen, alcohol en popmuziek is sinds de revolutie verboden. Maar hier en daar, achter de schermen, gebeurt van alles. Zoals ook hier in dit woestijndorpje. „Daarom vind je in Iran de beste feesten”, stelt Kambiz terwijl hij binnen een qelyoen, een waterpijp, rookt. „Wij hebben weinig nodig om uit ons dak te gaan, we weten dat we het van dit soort momenten moeten hebben”, zegt de dertiger. „Hier is het vaak meteen gezellig.”

Dream on
Popmuziek is in de ogen van de overheid iets Westers, dat koste wat kost buiten de deur gehouden moet worden. Discotheken zul je in Iran dan ook niet snel tegenkomen. Dream on, staat er zelfs ironisch onder het kopje ‘nachtclubs’ in een populaire reisgids over het land.

Maar wie Iran bezoekt, zal merken dat dit land veel gezichten kent en de sharia niet overal zo streng wordt nageleefd. Net als hun leeftijdsgenoten elders in de wereld, willen moderne Iraanse jongeren ook weleens uitgaan en genieten van muziek en dans. Resultaat is een paradox: op straat en op de universiteit wanen jongeren zich verplicht als vrome moslim, binnenshuis – en op plaatsen waar de overheid niet toekijkt – kan vaak het tegenovergestelde. Maar het blijft oppassen.

Conservatiever
‘Politie’, sist iemand plotseling in het gasthuis. Snel gaat iedereen zitten. De muziek gaat uit en hoofddoekjes weer om. De onbevangenheid van zo-even verdwijnt en het is opeens niet zo gezellig meer.

Maar het blijkt vals alarm. „Het is hier wat meer opletten dan in de stad”, zegt Sebastiaan Straten, Nederlander en eigenaar van het gasthuisje, als hij de muziek weer aanzet. „Hier op het platteland zijn de mensen wat conservatiever.”

Straten vindt het jammer dat veel Nederlanders zo’n negatief beeld hebben over het land. „Het gaat altijd weer over de doodstraf en hoe vaak die hier wordt uitgevoerd. Maar ze zouden hier eens moeten kijken. Dit is ook Iran, maar veel mensen kennen dat niet.”

2teheran5

Propaganda op de muur bij de voormalige Amerikaanse Ambassade, in Teheran

Verrassing
Vier jaar geleden reisde Straten door het Midden-Oosten. Iran bleek voor hem een grote verrassing. „Ik kende het eigenlijk alleen van de televisie, van de bekende beelden: mannen met baarden en vrouwen in zwarte kleding. Maar toen ik aankwam bleek het land veel meer kleuren te hebben dan alleen maar zwart. De mensen waren geweldig gastvrij.”

In Iran zijn de mensen meer georiënteerd naar het westen dan mekka, stelt de Nederlander. Wat je aan de buitenkant ziet en wat er achter de schermen gebeurt, zijn twee verschillende dingen. „Daar zit een groot contrast tussen.”

Logeren
Bij Lida (31) thuis in de hoofdstad Teheran, wordt dit bevestigd. De Iraanse nodigt het hele jaar westerse bezoekers uit, geeft ze bij binnenkomst drie zoenen en installeert ze in haar westers ingerichte appartement achter de televisie. Ook Lida betreurt het dat haar land in het buitenland zo’n slechte naam heeft. Via internet nodigt ze vaak reizigers uit die gratis bij haar mogen logeren. „Ik voel het als mijn plicht om de andere kant te laten zien”, zegt ze.

Naqsh-e Jahan plein (Imam Square) in Esfahan, Iran

Naqsh-e Jahan plein (Imam Square) in Esfahan.

Executies
Iraniërs weten maar al te goed hoe er in de wereld naar hun wordt gekeken. Het is het land van de moslimfundamentalisten en van de anti-Amerikaanse muurschilderingen. Het is het land met een president die het bestaan van homo’s ontkent en zonder gêne twijfelt of de holocaust wel heeft plaatsgevonden. Maar Iran is bovenal het land van de doodstraf. Volgens Amnesty International heeft het land dit jaar al 140 gevangenen geëxecuteerd, gemiddeld meer dan een per dag.

Liberale Iraniërs willen een andere kant laten zien: dat van een volk dat niet haatdragend is, maar juist hartelijk en gastvrij naar buitenlanders. Iraniërs zijn trots op de rijke historie van hun land, het oude Perzië, maar ze houden óók van het westen.

Sateliettelevisie
„This is shit”, zegt Lida minachtend als ze langs enkele staatszenders op televisie zapt. De Iraanse kijkt liever naar buitenlandse kanalen, zoals de Perzische versie van de BBC, die ze via de satelliet binnenhaalt.

Want ook hier een paradox. Sateliettelevisie is, hoewel verboden, razend populair in Iran. Vooral in Teheran wemelt het op de daken van de schotelantennes. Bij Lida thuis staat de hele dag een muziekzender op. Terwijl buiten de vrouwen met een verplichte hoofddoek over straat moeten, verschijnt er in dit huis een videoclip van een schaars geklede dame, ritmisch dansend op de klanken van een Perzische popzender uit Europa.

iran-3

Moderne vrouw in Yazd.

Ahmadinejad
Maar het is oppassen om niet te generaliseren. Niet iedereen is zo westers georiënteerd als Lida, weet ze zelf ook. Toen de Teheraanse onlangs een documentaire maakte over aanhangers van Ahmadinejad schrok ze van het rotsvaste geloof dat die mensen hadden in de goedheid van de president, de islamitische wetgeving en de geestelijk leider Khamenei. Deze regering vertegenwoordigt vooral de streng gelovige klasse, de liberalen trekken volgens haar aan het kortste eind.

Verkiezingen
Binnenkort zijn er verkiezingen, maar Lida doet daar niet aan mee. „Stemmen zou betekenen dat je het systeem accepteert”, zegt ze daarover. Volgens haar gaat het hier om een schijndemocratie, waarin de gekozen president slechts een symbolische functie heeft.

De jonge student Mohsen (22) gaat binnenkort wel naar de stembus. „Bad is better than worse, is mijn filosofie”, zegt de twintiger in zijn huis in Zanjan, even ten westen van Teheran. Mohsen legt uit dat een wat meer liberale president toch een verschil kan maken, al is het misschien weinig.

Angst
Op zijn kleine kamertje vertelt de student dat hij niet verwacht dat er snel meer vrijheid komt in zijn land. „Iraniërs zijn revolutiemoe”, zegt hij. Maar angst speelt ook een rol. Op Mohsen’s pc staan foto’s van de twee belangrijkste religieuze leiders: Khomeini, de stichter van de Islamitische republiek in 1979, en Khamenei, zijn opvolger. Een voorzorgsmaatregel voor als hij met de overheid in de problemen komt, vertelt Mohsen.

„Het is niet makkelijk om het systeem te veranderen. Wij hebben de Sepah, de bewakers van de Islamitische revolutie, een interne de veiligheidsdienst. Zij verdedigen het systeem tegen aanvallen van binnenuit. Als ik op straat roep dat Khamenei weg moet, heb ik niet veel te vrezen van de gewone politie – die zijn het waarschijnlijk met me eens – maar het is de Sepah, die zal mij doden als ik zoiets roep.”

Naqsh-e Jahan plein (Imam Square) in Esfahan, Iran.

Naqsh-e Jahan plein (Imam Square) in Esfahan.

Internet
Toch is de Iraanse samenleving de laatste jaren vatbaarder geworden voor verandering. De snelle informatiestroom, zoals televisie en internet, is vrijwel niet meer tegen te houden, hoe graag de geestelijken, de mullah’s, dat willen. De wereldwijde media bieden meer perspectief dan de propaganda van de staatstelevisie. Daarnaast is Iran een heel jong land. Als gevolg van het regeringsbeleid in de jaren 80 en 90 – Ayatollah Khomeini had een groot en sterk land voor ogen – is 70 procent van de bevolking nu jonger dan dertig jaar.

Ook de achtergestelde positie van vrouwen kan de komende jaren gaan veranderen, nu zij op universiteiten in de meerderheid zijn. Op straat in Teheran valt tegelijkertijd de groeiende modevrijheid op: vrouwen besteden uren aan het opmaken van hun gezicht. Het verplichte hoofddoekje, de hijab, wordt vaak gedragen op een manier dat je het net zo goed niet kunt doen – het doekje hangt slechts losjes op achterop het hoofd.

Azizam
Achter zijn computer laat Mohsen stiekem wat foto’s zien van zijn vriendin. Met een slimme truc – zijn religieuze ouders mogen absoluut niet weten dat hij een meisje heeft – maakt hij van een muziekbestand een afbeelding. Dan verschijnen er twee plaatjes van zijn ‘azizam’ zien, zijn liefje. Trots lachend: „Dat is het voordeel als je handig bent met computers”.

Het stiekeme lachje heeft een serieuze ondertoon. De twintiger ziet en voelt een enorme generatiekloof tussen hem en zijn conservatieve, gelovige ouders. „Zij leven in het verleden. Zij houden nog van Khamenei”, zegt Mohsen. Er moet een generatie overheen gaan, wil het land veranderen, denkt de student. „Jongeren in Iran denken anders. Wij kennen de wereld door onze handigheid met internet en andere media. Wij kijken verder, wij zien het licht.”

Eerder verschenen in het Parool op 30 mei 2009.
(Bekijk in pdf)

Related projects
Verenigde Staten

Een reis van Chicago naar Seattle langs Amerika’s indrukwekkendste parken.

Een reis door Iran

In de lente van 2009 reisde ik met mijn broer door Iran. Een verslag van mijn ervaringen.

Patagonië

Een reis door Patagonië, het zuiden van Chili.